BEDIJKING (WATERHUISHOUDING)

Paalworm en overstromingen waren de grootste bedreigingen voor de voormalige Zuiderzeekust van de Zuidwesthoek van Friesland.

‘’Eene plage niettemin regtvaardig van den God der vergelding, als in zijne onnaspeurlijke wijsheid bestemd om den hoogmoed, overdaad, dartelheid en wellustigheid van ons Nederlands volk, vervallen tot ongeregtigheid, ja zelf verfoeilijke en ongehoorde zonden tot den Hemel toe om wraak roepende, te bezoeken, te dempen’’.


Zo omschreven de ‘Haar Hoogmogende Staten der Provincie Friesland’ op 3 september 1732 in de brieven van dank- vast en bededagen de paalworm.
De paalworm is een voorbeeld van de vele aanslagen die de Friese kust in de afgelopen duizend jaar te verduren heeft gehad.

In 1731 deden de mensen die belast waren met het onderhoud van de zeeweringen een vreselijke ontdekking, Op verschillende plaatsen was het houtwerk van de dijken bijna of gedeeltelijk verwoest. De oorzaak was de paalworm. Dit weekdiertje komt voor in tropische wateren en was vermoedelijk onopgemerkt meegenomen door de houten vrachtschepen waar het zich in de scheepswand had verborgen. De gevolgen waren niet te overzien. De hele Nederlandse kustverdediging liep gevaar.
Met de aanval van de paalworm kreeg ook de kust van de Zuiderzee in onze regio op plaatsen een ander aanzien. Er kwam een beschoeiing van stenen. Het hele land werd in eerste instantie afgezocht naar geschikte steen. Veel hunebedden zijn ontmanteld en geklopt en wie weet zijn ook de kapot gemaakte stenen van de steenkist in het Rijsterbos voor dat doel gebruikt.
Ook werden in onze provincie ‘inlaag-’ of ‘slachtedijken’ aangelegd mocht de dijk alsnog bezwijken.
De paalworm, die alleen in zout water voorkomt, heeft een mond bezet met twee vlijmscherpe schelpjes, waarmee het zich een weg kan banen door hout, dat hem tot voedsel dient.
Hij heeft een lengte van tussen de twee en dertig cm. Het aanvreten begint meestal net boven de plek waar de paal in de bodem verdwijnt, met als gevolg dat de paal daar dan verzwakt en kan afbreken. Omdat het een waterdier is met kieuwen zal het niet boven de waterspiegel graven.
De gangen tot  45 cm lengte zijn geen uitzondering . De weggevreten stukken worden afgezet met kalk.
Zuidwest Friesland heeft het lang zonder inpolderingen gedaan. Pas toen in de zestiende eeuw grote gebieden in het oosten van de provincie werden ontgonnen, werd inpoldering noodzakelijk. Voor die ontginning werden kanalen gegraven die veel water afvoerden naar Zuidwest Friesland. Daardoor steeg het binnenwater en moest de laaggelegen grond worden ingepolderd.
Sinds de laatste ijstijd stijgt de zeespiegel. In de Middeleeuwen is begonnen met de aanleg van dijken om het land tegen overstromingen te beschermen. Rond de veertiende eeuw was de Zuiderzeekust in Zuidwest Friesland bedijkt, maar het achterliggende land was nog allesbehalve veilig, want bij vele stormvloeden braken de dijken door. Op drie februari 1825 woedde er een zware noordwesterstorm die enorme hoeveelheden water de Zuiderzee in perste. Nadat eerst Overijssel werd getroffen, was daarna de zuidoosthoek aan de beurt, Weststellingwerf en Lemsterland stonden binnen een paar uur blank. Daarna was de Zuidwesthoek aan de beurt: In de Súdfinsterpolder en bij Hoiteburen braken de dijken, en ook bij Workum braken zowel de buitendijk als de slaperdijk van het Nieuwland. Wûnserdadiel en Wymbritseradiel overstroomden eveneens. Een ooggetuige omschreef een dijkdoorbraak als volgt: ‘’Met onwederstaanbare kracht woelden en wroetten de baren in dezen slijkgrond om, scheurden brokken van meer dan zes el diameter uit het fondament van des dijks….’’ De schade was zo enorm dat er een nationale inzamelingssactie werd georganiseerd. Deze ramp was de laatste die de streek trof, met de bouw van de afsluitdijk werd de Zuiderzee definitief getemd.  Bij dit soort overstromingen ontstonden meren die soms later werden ingepolderd. Bijvoorbeeld de Zuider- en Noordermeerpolder bij Stavoren.


Dijken die niet aan de kust grenzen worden binnendijken en ook wel slaperdijken genoemd. Een voorbeeld is de Koudumer Slaperdijk, die in 1732 werd aangelegd. Hij loopt vanaf het Workumer Nieuwland via Koudum en
Galamadammen naar Hemelum. Een deel ervan is nu de verkeersweg tussen Workum en Galamadammen. Een tweede dijk is in 1725 aangelegd van Sondel naar Tacozijl en enkele jaren later van Tacozijl naar Lemmer. Later kwamen er zeedijken tussen Laaksum en Mirns, o.a langs de Mokkebank, van de Oudemirdummer hoek, bij de steile bank, naar de hoek van Heaburgen onder Nijemirdum een een langs de Sânfurdsterhoek.
Verder kwam er in 1624 een nieuwe zeedijk tot stand toen van de Stoenckherne bij Hindeloopen tot Zeebrug te Workum het Workumer Nieuwland werd ingepolderd. De bestaande zeedijk werd toen een ‘slaper’.

Bij het droog houden van de polders hebben de molens altijd een grote rol gespeeld. Zij pompten het overtollige water uit de polder naar de Friese boezem (vaarten, kanalen, sloten, plassen en meren in open verbinding met elkaar). De grootte en het aantal windwatermolens hing af van de oppervlakte van de polder. Een voorbeeld van een hele kleine molen is de tjasker. De spinnekop en de Amerikaanse watermolen hebben een grotere capaciteit.

In Zuidwest Friesland liggen landinwaarts nogal wat dijken. Zuidelijk verschillende slaper- en binnendijken en in het noorden de zogenaamde hemdijken. Vaak liggen achter de dijken kolken of wielen, getuigen van een dijkdoorbraak. Hemdijken danken hun naam aan Hemmen: binnenpolders die natuurlijk afwaterden waarbij de dijken als doel hadden binnenkomend zeewater of hoog opgewaaid boezemwater te keren. Ze sloten merendeels aan op de oude Middelzeedijken. We vinden ze zodoende vooral in het gebied tussen Makkum en Sneek. Zuidwest Friesland heeft heel wat overstromingen te verwerken gehad. De lage, zwakke en vaak slecht onderhouden dijken bezweken geregeld onder stormen en hoog water. De Allerheiligenvloed van 1570, leidde voor het eerst tot een beter zeedefensie, zowel qua organisatie als in technische zin.

De zeedijken in die tijd leken niet op die we nu kennen: glooiende groene dijken met aan de voet basaltblokken of asfalt. De simpele aarden wallen die eertijds gebouwd werden, bleken al gauw niet bestand tegen de golfslag. De Zuiderzeedijk kreeg toen een nieuwe constructie met palen.De voet van de dijk werd verstevigd met slik waartegen een band van zeewier opgetast werd die vervolgens weer op z’n plaats werd gehouden door een rij houten palen die een stuk de grond in waren geheid. Vanaf zee gezien leek de dijk zodoende op een soort muur. Men voelde zich weer veilig.
 
Al blijft ook het IJsselmeer een gevaarlijk water. Elk jaar weten Duitse windsurfers het te vertellen.
Of het nu het Flevomeer was, of het Almere, de Zuiderzee of het IJsselmeer, in alle tijden hebben de bewoners in onze regio gevaar te duchten gehad van het water variërend van dijkdoorbraken en overstromingen tot weggedreven Duitse surfers.

 

Om een indruk te krijgen van de bedijking in vroeger tijden is een collage gemaakt van afbeeldingen over de watersnoodramp 1825, de houten zeewering, het onderhoud van de dijken en het waterschapsbestuur:

 

Watersnood 1825 bij de sluis van Workum met het zicht op Hindeloopen (aquarel Hendrik Jan de Harder)

Onderhoud houten zeewering uit boek S.J.v.d.Molen 1941 (archief Tresoar)

Dijkwerkzaamheden omstreeks 1920 nabij Oudemirdum (collectie Mar en Klif)

4 en 5 februari 1825: een doorbraak van de zeedijk en de oude slaperdijk tussen Workum en Hindeloopen, tekening van H.J. de Harder (archief Tresoar)

Overstroming Workumer Nieuwland tijdens Watersnood 1825, litho door de gebroeders Williaume naar een tekening van D.van der Hoop (collectie Museum Hindeloopen)

Reddingsactie van talrijke schepen tijdens de watersnood van 1825 om mensen en dieren van de verdrinkingsdood te redden (archief Tresoar)

Door middel van het bevestigen van zeilen op de slaperdijk tussen Workum en Hindeloopen wordt geprobeerd tijdens de watersnood van 1825 om nog meer dijkdoorbraken te voorkomen (Prent uit collectie Museum Hindeloopen))

Situatie- en profieltekening dijkherstel na dijkdoorbraak van 1825 in de slaperdijk tussen Workum en Hindeloopen: de nieuwe dijk werd aangelegd rondom de ontstane kolk (archief Tresoar)

Kampement van het Regiment Schwartzenberg dat in 1732 bij Koudum hielp bij het aanleggen van de slaperdijk van Hemelum naar de Hindelooperhoek (collectie Fries Museum)

Voorbeeld van paalschermen in 3 lagen als extra bescherming van de dijk nabij Makkum rond 1935 (collectie Mar en Klif)

Paalschermen in 2 lagen en basaltstenen aan de binnenkant bij de haven van Makkum c.a.1939 (collectie Stichting Ald Makkum)

Paalschermen waar aan netten hangen te drogen nabij Makkumer haven c.a. 1939 (collectie Stichting Ald Makkum)

Om een indruk te krijgen van de hoogte van de paalschermen hier een foto van schaatsende kinderen en militairen tijdens de mobilisatie nabij Cornwerd c.a. 1939 (collectie Stichting Ald Makkum)

3 lagen paalschermen als bescherming van de zeedijk (Waterschapsarchief Tresoar)

2 dijkwerkers bij de houten paalschermen nabij Gaast (collectie Stichting Ald Makkum)

Haven Workum met paalschermen in 1905 (collectie Mar en Klif)

Haven van Hindeloopen met paalschermen rond 1900 ( collectie Museum Hindeloopen)

Zeebad Hindeloopen met paalwering rond 1920 (Frisia Illustrata archief Tresoar)

Haven van Molkwerum met paalschermen rond 1930 (collectie Mar en Klif )

Rode Klif in de 19e eeuw met paalschermen, aquarel door Eelke Jelles Eelkema (collectie Fries Museum)

Haven van Laaksum met paalschermen rond 1945 (Fryske Groun archief Tresoar)

Mokkebank met paalschermen, excursie Fryske Gea juni 1939 (Fryske Groun archief Tresoar)

Haventje bij het Mirnserklif met paalschermen rond 1950 (Archief Mar en Klif)

Oudemirdumerklif met restant paalschermen rond 1980 (collectie Mar en Klif)

Oude houten zeewering uit het boek 'Land en Volk van Gaast en Klif', auteur Lipkje Beuckens van 1947 (collectie Mar en Klif)

Houten palenschermen en badgasten bij het koepeltje op het Mirnserklif rond 1950 (collectie Mar en Klif)

Kinderen spelen bij de oude houten zeewering nabij het Mirnserklif rond 1960 (collectie Mar en Klif)

Moeders met kinderen bij de houten paalschermen nabij het Mirnserklif rond 1960 (collectie Mar en Klif)

De kust van de Zuiderzee is jarenlang extra beschermd met houten paalschermen. Op deze foto uit 1910 is de heistelling te zien die de palen de grond in dreef. Links de heibaas Rimmer Lolles Hylkema (collectie Mar en Klif/ Twerda)

 

Dijkwerkers met hefboominstallatie nabij Cornwerd rond 1928 (Fryske Groun uit archief Tresoar)

Onderhoudswerk aan de dijk en het paalwerk in het noordwesten van Friesland (boek Frisia Ill Tresoar)_

Hefboom voor de ontmanteling van de paalschermen na het vervangen door een basalten glooiing rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Verwijderen eikenhouten dwarsbalken (rimmen of gordingen) om de paalschermen te kunnen ontmantelen rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Aanleg basalten dijkje achter de houten paalschermen, daarna werden de paalschermen verwijderd rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Aanleg basalten dijkje achter de oude paalschermen rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Aanleg basalten dijkje tussen Oudemirdum en Tacozijl rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Verwijderen houten paalschermen bij het Waterschapsgebouw Schuilenburg van het Waterschap Wymbritseradeels c.a. Contributie Zeedijken tussen Hindeloopen en Molkwerum rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Bovenstaand 8 fotos van dijkwerkers die druk bezig zijn met de ontmanteling van de houten paalschermen en het maken van een basalten glooiing. In de jaren 1938-1952 werd dit werk uitgevoerd in opdracht van het nieuw gevormde Waterschap Westergo's IJsselmeerdijken (Waterschapsarchief Tresoar)

De aanvoer van basaltstenen voor de aan te leggen steenglooing ging per smalspoor.Op de dijk nabij Piaam staat een motor, die aan een lier de lorry met stukken basalt over de dijk brengt anno 1949 (Waterschapsarchief Tresoar)

 

Afvoer houten palen voor hergebruik in de bouw en de walbeschoeiing rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Aanleg basalten glooiing. Met een heiskraan worden de stenen klaargelegd voor plaatsing rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Controle door de opzichter bij het verwijderen van de laatste restanten van de houten paalschermen rond 1952 (Waterschapsarchief Tresoar)

Het uittrekken van de houten palen in de omgeving van Workum in 1949. Met een zware lier trekken twee mannen de palen los. Opzichter Dijkman van Gaast ziet toe hoe een van de duizenden palen wordt uitgetrokken (Waterschapsarchief Tresoar)

Sjuck van Welderen baron Rengers,van 1824 tot 1853 dijkgraaf van het waterschap Wymbritseradeels c.a. Contributie Zeedijken. Op de achtergrond Hindeloopen vanuit het Waterschapshuisje (Waterschapsarchief Tresoar)

Schouw van de aanleg van de basalten glooiing en de ontmanteling van de houten paalschermen door volmachten van het Waterschap rond 1950 (Waterschapsarchief Tresoar)

Laatste volmachtenvergadering van Wymbritseradeels c.a.Contributie Zeedijken 30 dec.1937 Zittend v.l.n.r.: J.S. Gerbrandy, H. de Boer, W.G. Atsma, Johan Cnossen Johzn., J.H. Bootsma en IJ.P. Veldhuis. Staande v.l.n.r.: S.G. Alberda, S.B. IJntema, H.M. Martens, H. Tromp Jzn. en W. Epema (Archief Tresoar)

De Zuiderzeekust werd destijds door verschillende waterschappen onderhouden. De waterschappen 'Hemelumer Oldephaert en aanhorige Zeedijken' en 'Wymbritseradeel c.a.Contributie Zeedijken' beheerden gezamelijk de dijk van Workum tot en met het Rode Klif.

 

Artikelen over de bedijking en waterhuishouding :

Uit de Balkster Courant :

1964-09-12 BC Concentratie waterschap dl. 4
1965-12-24 BC Wateroverlast
1967-04-01 BC Staverse sluis gedempt
1967-05-13 BC Frieslands 2e boezemgemaal
1967-07-01 BC Wapen waterschap
1970 – Woudagemaal
1976-01-07 BC Storm sloeg hard toe
1976-01-07 Storm dl.2
1976-01-07 BC Storm dl. 3
1976-07-28 BC Waterschap en oevers
1976-07-28 BC Waterschap en oevers dl. 2
1992-11-06 BC Zestig jaar IJjsselmeer
1992-11-06 BC Zestig jaar IJsselmeer dl. 2
1992-11-06 BC Zestig jaar IJsselmeer dl 3
1995-12-14 BC Blokjebrêge
1996-04-11 BC De heistelling
1996-04-11 BC De heistelling foto
1996-12-19 BC Koudum, Slaperdijk
1999-07-08 BC Van Swinderenvaart
2007-05-31 Beeld Zuiderzeekust
2007-05-31 LC Zuiderzee expositie
2007-05 Wijd en Zijd Zuiderzeekust
2007-06-06 FD Sfeervolbeeld Zuiderzeekust
2007-11-15 BC Educatiepakket Afsluitdijk
2008-12-18 BC Watersnoodramp 1953
BC Forsoeningspeal Reaklif
BC Forsoeningspeal Reaklif dl. 2


Beeld Zuiderzeekust persbericht
Binnendyk Warkumer Nijlan
Dyk Warkumer Nijlan uit Slieperdyken, Rienks en Walther 1954
Dyk Warkumer Nijlan
Expositie Van Zout naar Zoet
Expositie van Zout naar Zoet dl. 2

Uit het boek de Friese Zeeweringen 1825 -1925 door W.Jaarsma 1933 uitg.Provinciaal Bestuur van Friesland:
De Stormvloed 1825- blz. 3 t/m 22:
Blz. 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22

Zeeweringen van Workum tot het Rode Klif- blz. 164 tm 185:
Blz. 164, 165, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176,
177, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 184, 185
Friese Zeeweringen kosten waterschappen blz. 212 tm 228:
Blz. 212- 213, 214- 215, 216-217, 218- 219, 220-221, 222- 223, 224-225, 226- 227, 228
Friese Zeeweringen kosten waterschappen vervolg blz. 256-274:
Blz. 256-257, 258-259, 260-261, 262-263, 264-265, 266-267, 268-269, 270-271, 272-273,
274
Register uit boek Friese Zeeweringen blz. 285-294:
Blz. 285 , 286-287, 288-289, 290-291, 292-293, 294
Gezocht fotos Zuiderzeekust
Houten zeewering 1940 Jacob Bosma blz 12
Houten zeewering uit boek S.J.v.d.Molen 1941
Kloosters in Friesland, kaart
Kolk Alddyk  1825


Koudumer Slieperdyk uit Sliependyken van Rienks en Walther 1954- blz. 376 tm 388:
Blz. 376, 377, 378, 379, 380, 382, 383, 384, 385, 386, 387, 388


Koudumer Slieperdyk - foto's
Kust Molkwerum 18e eeuw 1, 2
Lemstersyl 16e eeuw  1, 2
Oude zeewering Oudemirdumer klif
Overstroming 1825 tek.Harder
Overstroming Workumer Nieuwland 1825


Paalworm:
Blz. 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271,
Paalwormverhaal blz  1, 2
Paalworm geschiedenis
Paalworm wikipedia 1, 2
Paalworm

Paalwormschade bl.802-811 uit Waterschapsbelangen door C.Baars 1989
Blz. 802, 803, 804, 805, 806, 807, 808, 809, 810, 811

Strijd tegen het water  uitgave Zuiderzeemuseum Enkhuizen blz. 75-107:
Blz. 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 92, 105, 106, 107

Verdediging Gaasterland
Wassende water uit Gaasterland Eeuwenoud land tussen Mar en Klif  2005  blz. 58- 61
Blz.  58, 59, 60, 61
Watersnoodramp 1953, Sjoerd Wildschut. Blz. 1, 2

Watervloed 1825  in Friesland door J. van Leeuwen 1826  blz. 44-61:
Blz. 44-45, 46-47, 48-49, 50-51, 52-53, 54-55, 56-57, 58-59, 60-61

Wetterkelder Himmelum