R I J S T E R B O S

Rijsterbos.

De Amsterdamse regent Hiob de Wildt ( 1637-1704) heeft het Rijsterbos aan laten leggen. De Wildt bekleedde in Holland een aantal hoge ambten. Hij was onder andere oud-secretaris van de Admiraliteit in Amsterdam, intendant van de zeemacht van de Staat en geheimraad van de koning-stadhouder Willem III. In1676 kocht deze Amsterdammer “een saete ende landen sampt huyzingen en de schuyren, hovingen, bosschen, bomen ende platagiën c.a. staende ende gelegen op Gaesterlant onder den dorpe Mirns op Rijs”.
Vermoedelijk  heeft de Wildt deze grond gekocht van de familie Schwartzenberg. Deze familie  was in de 17e eeuw een van de grootgrondbezitters van Gaasterland. Op de grond die hij bij Rijs had gekocht, legde De Wildt een landgoed aan. Aan de weg bouwde hij een bestaand huis uit tot een royaal versterkt huis met kapel, dat in de loop van de jaren uitgroeide tot het statige “Huize Rijs”, in de volksmond ook wel aangeduid als “het Slot”. Verder ontgon De Wildt de heuvelachtige heidevelden tot bouw- en weiland en legde tabaksplantages  aan.  De verbouw van tabak werd echter geen succes; de teelt wist zich niet te handhaven. Een groot deel  van de aangekocht grond liet De Wildt bebossen.
Het oudste deel van het Rijsterbos is aangelegd in een barokke stijl. Die stijl kenmerkt zich door symmetrie. In het oudste deel van het bos zijn de patronen uit deze periode nog duidelijk herkenbaar. De brede evenwijdig aan elkaar lopende lanen worden diagonaal gekruist door smallere dwarslanen, waardoor er vierkante en rechthoekige vlakken ontstonden. Het oudste deel van het bos is weergegeven in de omstreeks 1850 door W. Eekhoff samengestelde Nieuwe Atlas van de Provincie Friesland. Het bos ten zuiden van de Hogebergsterreed en het bos ten zuidoosten van de Kattelaan staan hier niet in. De stukken (nu bekend als het Rondeel en de Ypesparren) zijn pas in de 2e helft van de 18e eeuw of nog later aangelegd. In die periode schakelde men van de strakke, geometrische Franse stijl over op de zwierige Engelse landschapsstijl. Het jongste gedeelte van het Rijsterbos kenmerkt zich dan ook door ronde vormen en grillig slingerende paden.
De eerste beplanting in het Rijsterbos is aangebracht in de omgeving van Huize Rijs. De beuken die destijds zijn geplant, staan er nog steeds (grotendeels). Het zijn de majestueuze bomen langs de lange, brede Mirnserlaan, het pad dat naar het IJsselmeer voert. Midden in het ‘barokke” deel van het Rijsterbos vinden we nog meer oude beuken. Ook die moeten in een vroegtijdig stadium door de familie De Wildt zijn geplant. De beuken worden tegenwoordig omringd door andere bomen. Maar de korte onderstam en de grote, breed uitgegroeide kroon wijzen erop dat ze destijds vrijstaand zijn opgegroeid. Het karakter van het oudste bos in ogenschouw nemend, kan worden geconcludeerd dat de eerste eigenaar een fraai, statusverhogend landgoed wilde aanleggen, waarbij economisch gewin niet het uitgangspunt was.
Er hebben drie generaties De Wildt in Rijs gewoond. In 1746 overleed David II, de kleinzoon van Hiob de Wildt. Zijn weduwe trouwde een jaar later met Ulbo Aylva Rengers, die daardoor grootgrondbezitter en later grietman van Gaasterland werd ( 1756-1786). Het echtpaar woonde in Huize Rijs. Na de dood van het paar verbleef hun zoon Albertus Eemilius Rengers op het landgoed. Zijn dochter Constantia Johanna huwde in 1834 met jonkheer Gerard Reynier Gerlacius van Swinderen (1804-1879). Daarmee begon een nieuwe periode in de geschiedenis van Gaasterland en de Gaasterlandse bossen. Jonkheer Gerard was eerst grietman en later burgemeester van Gaasterland van 1835 tot 1863.
De familie Van Swinderen heeft een fors stempel gedrukt op het Gaasterlandse landschap en de Gaasterlandse gemeenschap. De structuur van het Rijsterbos is in deze periode niet veranderd. Door het huwelijk van jonker Gerard met Constantia Johanna Rengers in 1834 kreeg jonkheer Gerard 5000 ha van Gaasterland in zijn bezit ( 66 procent). De rest was in handen van de familie Star Numan en enkele grote boeren. De zoon van Gerard heette Jan Hendrik Frans Karel van Swinderen, deze was burgemeester van Gaasterland van 1863 tot 1902.
In 1898 werd de NV Maatschappij Gaasterland opgericht, gevestigd te Den Haag. Het grootste deel van het grootgrondbezit van de familie Van Swinderen kwam nu in handen van deze exploitatiemaatschappij. Een van de grootste aandeelhouders was jonkheer Jan Hendrik van Swinderen. De NV Maatschappij Gaasterland beheerde nu de financiën. De familie Van Swinderen had namelijk omstreeks 1890 een aanzienlijk deel van haar miljoenenvermogen verspeeld in een desastreus reddingsplan ter financiering van het Panamakanaal. Bovendien was jonkheer Jan Hendrik na de dood van zijn vrouw Frederique Christina Henriëtte barones Taets van Amerongen (1833-1892) erg gedeprimeerd. Mede daardoor verontachtzaamde hij zijn zaken. Als landheer en burgemeester had hij niet meer de moed om waar nodig zijn gezag te laten gelden. Vandaar het afstaan van het grootgrondbezit en het leggen van de verantwoordelijkheid bij deze naamloze vennootschap Maatschappij Gaasterland.
De NV Maatschappij Gaasterland beheerde nu de grond en liet o.a. veel bos rooien. Gelukkig is het Rijsterbos grotendeels in handen van de familie gebleven. De zuster van Jan Hendrik van Swinderen, Albertina Constantia van der Feltz van Swinderen kreeg in 1897 het Rijsterbos van haar broer. De rest van het enorme grondbezit werd echter grotendeels verkocht, veelal aan notabelen en boeren uit de omgeving. Die lieten bossen kappen en gaven de grond een nieuwe bestemming, in de regel bouw- en grasland.
De familie Van der Feltz heeft in 1941 het Rijsterbos voor 12500 gulden verkocht aan It Fryske Gea. Deze Provinciale Vereniging voor Natuurbescherming kon nu het bos goed onderhouden. Hiermee was het voortbestaan van dit geliefde oord verzekerd. It Fryske Gea kon het Rijsterbos verwerven met steun van de provincie en  de gemeenten in Zuidwest-Friesland.
In eerste instantie ging It Fryske Gea tamelijk radicaal te werk in het bos, eiken werden deels gerooid, naaldhout geplant. Na een aantal jaren kozen de natuurbeschermers voor een subtielere aanpak. Tussen de verspreid aanwezige, gespaarde eikentelgen werden exoten geplant, bomen die van nature niet in ons land voorkomen, zoals de Japanse lariks, Douglasspar, Amerikaanse zilverspar en Fijnspar. Via deze methode hoopte It Fryske Gea het Rijsterbos te hervormen tot een gemengd opgaand bos van loof-en naaldhout. Tussen 1945 en 1970 verdween vrijwel al het hakhout en ontstond een veelzijdig, gevarieerd bos. Tegenwoordig bestaat het bomenbestand in het Rijsterbos voor 70% uit loofhout (vooral zomereik, beuk, esdoorn en berk) en voor 30% uit naaldhout (grove den, fijnspar, douglas en lariks). Uitgangspunt van It Fryske Gea is dat de oude waarden in het bos gehandhaafd moeten blijven. Er wordt gestreefd naar een zo oud mogelijk bos, waarbij hier en daar oude omgevallen dode bomen niet worden gerooid, maar blijven liggen. Het dode hout biedt hiermee immers voedsel voor insecten en vogels en is een goede broed- en schuilgelegenheid.
Van alle bossen in Gaasterland trekt het Rijsterbos de meeste bezoekers, vooral in de weekenden. Die populariteit dankt het bos deels aan haar ligging. Wie bij Rijs het bos inloopt en daarna de brede hoofdlaan blijft volgen, komt uit bij het IJsselmeer. It Fryske Gea draagt de dag- en verblijfsrecreatie een warm hart hoe, maar tracht die wel in goede banen te leiden. Zij streeft naar een goed evenwicht tussen recreatie en natuur, tussen gebruik, beleving, behoud en bescherming van het bos. Voor degenen die meer willen weten over de natuur, worden regelmatig excursies en rondleidingen georganiseerd door It Fryske Gea.

Bronnen:
De Gaasterlandse bossen, door Bauke Boersma, 1999.
Adeldom verplicht, de geschiedenis van de familie Van Swinderen in Gaasterland, door Sieger Rodenhuis en Geertje Kingma 2010.
Archief Henk Doeleman.

 

Overzichtskaarten van het Rijsterbos:

Kaart Rijsterbos rond 1930. (archief Mar en Klif)

Kaart Rijsterbos rond 1930. (archief Mar en Klif)

18e eeuwse kaart omgeving Huize Rijs van de heer De Wildt , op deze kaart is duidelijk de structuur te zien van de paden.(archief Mar en Klif)

19e eeuwse kaart van het landgoed Rijsterbos, dat behoorde bij Huize Rijs. (archief Mar en Klif)

Kaart Rijsterbos met beschrijving uit 1941. (archief Mar en Klif )

Plattegrond beschijving Rijsterbosch van Hotel Rijsterbosch 1941. (archief Mar en Klif)

 

Ingang Rijsterbos:

Ingang Rijsterbos (archief familie van Swinderen)

Mirnserlaan van het Rijsterbos. (archief H.Twerda)

Gaasterland fraaie bos van Rijs met herfststemming. (Fryske Groun 10-1-1926)

Entreehefffing Rijsterbos door Anne Folmer rond 1930, het bos was toen nog eigendom van Baron Van der Feltz en Albertina Constantia van der Feltz van Swinderen. Om in het bos te mogen wandelen werd er entreegeld geheven. De kaartjes kosten 10 cent per stuk en konden alleen gekocht worden bij het uitspanningsbord Rijsterbosch. (archief familie H.Melchers)

De entree van het schone Rijsterbosch , de parel van Gaasterland. ( Fryske Groun 27-5-1927)

Laan in Rijsterbos met verbodsborden rond 1930. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Kruispunt bij ingang Rijsterbos met dikke stenen. (archief H.Twerda)

 

Gebouwen vlakbij de ingang van het Rijsterbos aan de kant van het dorp Rijs waren Huize Rijs (tot 1937), Hotel Jans en Hotel Rijsterbosch.

 

Nabij Huize Rijs een fotocollage uit het archief van de familie van Swinderen:

 

Onderstaande afbeeldingen rondom de ingang van het Rijsterbos zijn uit het archief van A.Olivier.

 

Hotel Jans:

Hotel Jans te Rijs rond 1930. (archief A.Olivier)

Hotel Jans met zandpad rond 1925. (archief A.Olivier)

Toeristen bij logement Schram (nu Hotel Jans)te Rijs. (archief H.Twerda)

 

Hotel Rijsterbos:

Laan naar hotel Rijsterbosch. (archief A. Olivier)

Huize Rijsterbosch te Rijs (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Hotel Rijsterbosch (archief Gemeente Gaasterlân-Sleat)

 

Het Rijsterbos in:

Rijsterbos, de Enkhuizerlaan. (archief A.Olivier)

Middellaan in het Rijsterbos. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Enkhuizerlaan met links de oude slotmuur van voormalige Huize Rijs . (archief A.Olivier)

Rijsterbos, bij de bosrand heeft men een prachtig vergezicht over het Friese land. (Fryske groun 15-3-1940 )

Rijsterbos (archief H.Twerda)

Freulelaan in het Rijsterbos. (archief H.Twerda)

Enkhuizerlaan in het Rijsterbos. (archief H.Twerda)

Enkhuizerlaan in Rijsterbos. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Rijsterbos, een ver de talloze bospaadjes in een nawinterse tooi. (Fryske groun 15-3-1940)

Rijsterbos, de zeldzame aalscholverkolonie. (Fryske groun 19-7-1940)

Rjisterbos, zon, licht en lucht nabij de Parapluiboom. (Fryske groun 15-3- 1940)

Parapluiboom in het Rijsterbos. (archief .Konst v.d. Wetering)

Parapluiboom in de winter 1929/1930 (collectie Johan Groenewoud )

Rijsterbos,tegenlicht opname in de zomer (Fryske Groun 4-7-1941)

Laan Rijsterbos. (Fryske Groun 10-12-1926)

Herfst in de bossen van Gaasterland. (Fryske Groun 10-12-1926)

Rijsterbos (Fryske Groun 1926 )

Spoekersberg in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Zeelaantje rond 1930. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Zeelaantje in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Zeelaantje in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Middellaan in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Laan in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Spoekersberg Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Spoekersberg naar het ronddeel.(archief A.Olivier)

Gezicht in het Rijsterbos rond 1927. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Rijsterbos, één van de vele lanen. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Mirnserlaan Rijs rond 1927. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Ansichtkaart met tekeningen van het Rijsterbos en de omgeving. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Rijsterbos te Rijs. (Fryske Groun 1930)

Rijsterbos, een mooie laan te Rijs. (Fryske Groun 1930)

Enkhuizerlaan met rechts de oude slotmuur van Huize Rijs. (Fryske Groun 1930)

Rijsterbos op ansichtkaart. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Mirnserlaan in het Rijsterbos. (archief H.Twerda)

Rijsterbos wordt waarschijnlijk eigendom van Fryske Gea. (Fryske groun 15-3-1940)

Mirnserlaan te Rijs te midden van prachtige bossen. (Fryske Groun 1929)

Uitzicht over de Suderfennen Gaasterland. (archief Mar en Klif)

Laan in Gaasterland. (archief Mar en Klif)

Houtgravure De Grootte laan te Rijs, W.Hekking jr.rond 1880. (collectie Fries Scheepvaart Museum)

Excursie in het bos van Gaasterland. (archief Mar en Klif)

Excursie in het Rijsterbos, het plaatsen van een nestkastje. (archief Mar en Klif )

Harddraverij in het Rijsterbosch te Rijs. (Fryske Groun 9-10 1936)

Spelende kinderen in holle boom, deze is later omgezaagd. (archief Balkster courant)

 

Laatste bewoners van het Rijsterbos:

Familie Jozef Melchers bij het achterhuis in het Rijsterbos. (archief familie H.Melchers)

Jozef Melchers voor zijn huis in het Rijsterbos. (archief familie H.Melchers)

Pieter Zeldenrust, bewoner van het huis aan de Enkhuizerlaan in het Rijsterbos. (archief fam.Haitema)

Theo Weitenberg, boer op de rand van het Rijsterbos.(archief familie N.Weitenberg)

 

Bosarbeiders in het Rijsterbos:

Groep arbeiders in het bos van Gaasterland op weg naar hun werk. ( archief Mar en Klif)

Rijsterbos, overtollig hout gekapt en afgevoerd. (Fryske groun 4-7-1941)

Opruiming bomen na stormschade door dhr.Pot, boswachter Gosse vd Wal ,Jelle Tjalma en Inne de Vries (archief Balkster courant)

 

Objekten in het Rijsterbos:

Vredestempeltje (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Vredestempeltje in het Rijsterbos. (archief A.Olivier)

Uitkijktoren Belvedere in het Rijsterbos. (archief Mar en Klif))

Belvedere in het Rijsterbos. (archief H.Twerda)

Steenkist in het Rijsterbos. (archief Mar en Klif)

 

Rijsterbos aan de Zuiderzeezijde en vanaf 1932 aan de kant van de IJsselmeerkust :

Rijsterbos aan de kant van het Mirnserklif. ( archief fam.J.Bruinsma)

Fotograaf Mandemaker aanschouwt het water bij het Mirnserklif. (archief A.Olivier)

Koepeltje bij het Zeelaantje rond 1930 (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Koepeltje bij het Mirnserklif met Rivella reclame (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

Het Rijsterbos is een van de aantrekkelijkste plaatsen van Gaasterland. Het bos liep vroeger tot aan de kust van de voormalige Zuiderzee. Gravure van Pieter Adrianus Schipperus uit 1887 (collectie Fries Scheepvaartmuseum)

 

Nog enkele kaarten van het Rijsterbos:

1947 Kaart Rijsterbos 1941
Kaart  Plattegrond Rijsterbos voor 1924
Kaart  Plattegrond Rijsterbos voor 1947
Kaart  Rijsterbos 1935
Kaart  Rijsterbos 1941 Lanceerbasis V  2
Plattegrond  Rijsterbos 1887
Plattegrond  Rijsterbos 1960
Plattegrond  Rijsterbos beschrijving
Plattegrond uitgave Hogeveen 1947 delen 1, 2
Schetsplaatje van het Rijsterbos 1941

 

Krantenartikelen:

1915-10-22 Inkomsten Lijstervangst
1928-12 Nieuwsblad Friesland Het knallen van jachtgeweren
1934-02-19 Werkobject wegen en voetpaden Rijsterbosch
1934-03-23 Werkverschaffing in het Rijsterbosch 1934
1940-03-15 Fryske Groun Een pad in het bos
1940-03-15 Fryske Groun In het Rijsterbosch het enige aalscholverkolonie in Friesland
1940-03-15 Fryske Groun Rijsterbos een natuurreservaat
1940-03-15 Fryske Groun Vergezicht vanaf de boschrand 001
1940-07-19 Fryske Groun Aalschoversnesten grote attractie
1940-07-19 Fryske Groun Een pad in het bos
1940-07-19 Fryske Groun Hoofdlaan Rijsterbos
1940-07-19 Fryske Groun Parapluboom in Rijsterbos
1940-07-19 Fryske Groun Vergezicht vanaf de heide
1941-05-14 Brief van It Fryske Gea 1941
1968-03-14 Rekening restaurant Rijsterbos

1976-08-21 Sfear fuort (Sfeer weg)
1983-05-03 BC Nieuw bedrijfsgebouw Rijsterbos
1987-08-29 Verhaal in Frysk en Fry delen  1, 2, 3, 4,5
1989-02-16 Monument v.d. Maand
1989-05-10 Wijd en Zijd  Rijsterbos  delen 1, 2
1989-05-24 Wijd en Zijd
1989-06-02 Wat was er te doen bij Rijsterbos in juni
1997-07-30 BC Wandelgebied  Rijsterbos
1997-07-30 BC Wandeltocht Rijsterbos delen 1, 2, 3, 4
1997-07-30 Wijd en Zijd Rysterbosk wandelgebied ZWH delen 1, 2
1997-10-09 BC Rijsterbos H.Twerda
1997-10-30 BC Rijsterbos H.Twerda
1997-11-06 BC Rijs, Mirnserlaan H.Twerda
1997-11-13 BC Rijs, Slotlaan H.Twerda
1998-01-08 BC Rijs, Spûkeberch H.Twerda
1998-02-26 BC Rijs, Slotlaan H.Twerda
1998-03-05 BC Rijs, Enkhuizerlaan H.Twerda
1998-04-16 BC Rijs, Enkhuizerlaan H.Twerda
1998-04-23 BC Rijs, It Séleantsje H.Twerda
2007-06-07 BC Jachtclub Gaasterland
Adellijk wandelen in Rijsterbos, Seleantsje LC
Anne Folmer kaart verkoper Rijsterbos
Beheersplan Rijsterbos BC
Hotel Jans en Huize Rijs BC
Ingang Rijsterbos archief J. de Boer
Ingang Rijsterbos Mirnserleane BC
Langlaufend in het Rijsterbos
Logement Rijs H.J.Boersma  Logement
Logement Rijs H.J.Boersma
Oorsprong Rijsterbos door WT Beetstra pdf bestand
Ouderdom geeft Rijsterbos schoonheid en charme 1986
Pentekening De Friese kust bij Rijs
Pentekening Slotleane te Rijs
Rijsterbos Hoogebergsterlaantje BC
Rijsterbos krijgt natuurlijker karakter
Rijsterbos met freules van Swinderen BC
Rijsterbos uitgave Fryske Gea pdf-bestand
Rijsterbosch mogelijk natuurreservaat
Rijsterbosch natuurreservaat
Route Rijsterbos 1986 delen 1, 2, 3, 4, 5
Toeristenkaart van Gaasterland VVV delen 1, 2
Verhaal van  Henk Doeleman Rijsterbos  delen 1, 2, 3
Verslag 1950-1960 van Theatertuin Rijsterbos  delen 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7
Verslag Rijsterbos delen 1, 2, 3, 4
Wandelroute Rijsterbos It Fryske Gea 1980 1, 2